Serikali ya Rais wa Marekani, Donald Trump, imekabiliwa na ukosoaji kufuatia hatua ya Wizara ya Sheria ya Marekani (DOJ) kufungua kesi zinazolenga mchakato wa kuhesabu na kuthibitisha kura katika majimbo ya Alaska na California, hatua ambayo imeibua maswali kuhusu nafasi ya serikali ya shirikisho katika usimamizi wa uchaguzi.
Kesi hizo mbili zimeelezwa na baadhi ya wataalamu wa sheria za uchaguzi kuwa na vikwazo vikubwa vya kisheria, huku wakieleza wasiwasi kwamba hatua hizo zinaweza kuongeza mvutano wa kisiasa na kuathiri imani ya wananchi katika mchakato wa uchaguzi.
Katika kesi ya Alaska, Wizara ya Sheria inataka kuweka masharti yanayoweza kuzuia uthibitishaji wa matokeo ya uchaguzi wa Seneti iwapo Seneta wa Republican, Dan Sullivan, atashindwa kwa tofauti ndogo ya kura. Hoja iliyotolewa ni kwamba huenda baadhi ya wapiga kura wakachanganya jina lake na la mgombea mwingine anayeitwa Daniel J. Sullivan.
Alaska ni miongoni mwa majimbo yanayofuatiliwa kwa karibu katika ushindani wa vyama vya Republican na Democratic kuhusu udhibiti wa Seneti ya Marekani.
Hata hivyo, wataalamu wa sheria wamehoji msingi wa madai hayo. Profesa wa sheria katika Chuo Kikuu cha Notre Dame, Derek Muller, ameeleza kuwa Sheria ya Kitaifa ya Usajili wa Wapiga Kura (National Voter Registration Act) haitoi wajibu ambao serikali ya Trump inadai kuwa jimbo la Alaska limekiuka.
Naye Rick Hasen, profesa wa sheria katika Chuo Kikuu cha California, Los Angeles (UCLA), amekosoa vikali hoja iliyotumika katika kesi hiyo, akisema ina mapungufu makubwa ya kisheria na uwezekano mdogo wa kufanikiwa.
Aidha, mfumo wa upigaji kura wa kupanga wagombea kwa upendeleo (ranked-choice voting) unaotumika Alaska umeibua maswali kuhusu uzito wa madai ya kuchanganywa kwa majina hayo. Mfumo huo unaruhusu wapiga kura kupanga wagombea kulingana na upendeleo wao, huku jina la Dan Sullivan likionyeshwa kwenye karatasi ya kura pamoja na taarifa kuwa yeye ni seneta aliyeko madarakani na mwanachama wa Republican.
Mahakama ya Juu ya Alaska pia ilishughulikia suala la Daniel J. Sullivan kugombea katika uchaguzi huo na kutoa uamuzi mwezi Juni kwamba alikuwa na sifa za kuingizwa kwenye karatasi ya kura.
Kesi ya California yahusu wapiga kura wanaodaiwa kutokuwa raia
Katika jimbo la California, Wizara ya Sheria ya Marekani imefungua kesi inayolenga kuzuia maafisa wa uchaguzi kuhesabu kura za takribani watu 20,000 ambao serikali inadai huenda si raia wa Marekani na hivyo hawana sifa ya kupiga kura katika uchaguzi wa shirikisho.
Serikali ya Trump inajenga hoja yake kwa kutegemea Kifungu cha Ukuu wa Katiba ya Marekani (Supremacy Clause), kinachoweka sheria za shirikisho juu ya sheria za majimbo pale zinapokinzana.
Hata hivyo, wataalamu wa sheria wamehoji hoja hiyo, wakisema hakuna sheria ya shirikisho inayoweka utaratibu unaodaiwa na serikali kuhusu namna majimbo yanavyopaswa kuthibitisha uraia wa wapiga kura katika mazingira hayo.
Wasiwasi huo unaongezwa na matukio ya awali ambako madai ya serikali kuhusu wapiga kura wasio raia yamekuwa na tofauti kubwa baada ya kufanyiwa uchunguzi.
Kwa mfano, serikali iliwahi kudai kuwa kulikuwa na hadi watu 16,000 wasio raia kwenye orodha ya wapiga kura katika jimbo la Nevada. Baadaye, idadi hiyo ilipunguzwa hadi 185, lakini uchunguzi wa mamlaka za Nevada ulibaini kuwa watu wote 185 walikuwa raia wa Marekani.
Kwa mujibu wa taarifa hiyo, jaji wa shirikisho pia alirejelea mapungufu ya takwimu hizo katika uamuzi wa hivi karibuni uliositisha baadhi ya sehemu za uchunguzi wa Wizara ya Usalama wa Taifa kuhusu madai ya upigaji kura wa watu wasio raia katika majimbo kadhaa, yakiwemo California.
Jaji huyo alieleza wasiwasi kwamba juhudi hizo zinaweza kuishia kuwa njia ya kuingilia mchakato wa uchaguzi au kuwatisha watu.
Trump akiri kuagiza kesi ya Alaska
Jambo lililoibua mjadala zaidi ni kauli ya Trump mwenyewe kuhusu kesi ya Alaska. Alipoulizwa kuhusu hatua hiyo siku ya Ijumaa, rais huyo alisema: “Mimi ndiye niliyesema wafanye hivyo.”
Kauli hiyo imeongeza maswali kuhusu kiwango ambacho rais anahusika katika maamuzi ya kisheria ya Wizara ya Sheria, ambayo kwa kawaida inatarajiwa kutekeleza sheria bila upendeleo wa kisiasa.
Wakosoaji wa hatua hiyo wanaeleza kuwa kuingilia mchakato wa uchaguzi kupitia kesi zenye msingi unaobishaniwa kunaweza kuongeza mashaka kuhusu uhalali wa matokeo, hasa katika majimbo yenye ushindani mkali wa kisiasa.
Hata hivyo, serikali ya Trump imetetea hatua zake kwa hoja kwamba inapaswa kuchukua hatua pale inapodhani kuna ushahidi wa watu wasiostahili kupiga kura.
Alipoulizwa kuhusu uwezekano wa Wizara ya Sheria kujaribu kuzuia majimbo kuthibitisha matokeo ya uchaguzi, Mwanasheria Mkuu wa Marekani, Todd Blanche, hakufunga kabisa mlango wa hatua hiyo, ingawa alieleza kuwa ingehitaji hali mbaya sana.
Wasiwasi kuhusu matokeo ya uchaguzi
Mjadala huo unakumbusha uchaguzi wa urais wa mwaka 2020, ambapo Trump alitoa madai mengi ya udanganyifu wa uchaguzi ambayo hayakuthibitishwa na mahakama. Baada ya juhudi kadhaa za kisheria kushindwa, wafuasi wake walivamia Bunge la Marekani Januari 6, 2021.
Wachambuzi wanaoikosoa serikali ya sasa wanaonya kuwa hata kesi ambazo hazina uwezekano mkubwa wa kufanikiwa zinaweza kuwa na athari za kisiasa, kwa kuongeza mashaka kuhusu matokeo na kutoa sababu za kupinga uhalali wa uchaguzi.
Kwa upande mwingine, suala la kuhakikisha uchaguzi unafanyika kwa kufuata sheria na kwamba kura halali zinahesabiwa ni sehemu muhimu ya mjadala huo. Changamoto iliyopo ni kuhakikisha madai yoyote yanayohusu ukiukwaji wa sheria yanaungwa mkono na ushahidi na kushughulikiwa kupitia taratibu halali za mahakama.
Kwa sasa, kesi za Alaska na California zimefungua mjadala mpana kuhusu mipaka ya mamlaka ya serikali ya shirikisho, uhuru wa usimamizi wa uchaguzi katika majimbo na wajibu wa taasisi za sheria kuhakikisha kuwa mchakato wa uchaguzi unaendeshwa kwa haki na kwa kuzingatia Katiba ya Marekani.
